Γράφει ο Βασίλειος Ξεσφίγγης
Η ζωή της Εκκλησίας αποτελεί μια διαρκή πορεία μέσα στον χρόνο, όπου τα σύμβολα γεννιούνται, μεταμορφώνονται και, ορισμένες φορές, προσλαμβάνουν στοιχεία που απέχουν από την αρχική τους αφετηρία. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και επιβλητικά σύμβολα της αρχιερατικής εξουσίας σήμερα είναι η ποιμαντορική ράβδος, η οποία κρατείται από τους επισκόπους ως δείγμα της πνευματικής τους δικαιοδοσίας. Ποια ήταν όμως η διαδρομή αυτού του αντικειμένου από την Πρώτη Εκκλησία μέχρι τη σύγχρονη εποχή και πώς φτάσαμε από το απλό ξύλο της διακονίας στα περίτεχνα σχέδια με τα φίδια και τις σφαίρες;
Η Πρώτη Εκκλησία και η Ράβδος μέχρι τον 16ο Αιώνα
Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια και καθ' όλη τη διάρκεια της πρώτης χιλιετίας, η αρχιερατική ράβδος είχε έναν ξεκάθαρα λειτουργικό, βιβλικό και ασκητικό χαρακτήρα, με την αρχαιότερη μορφή της στην Ορθόδοξη Ανατολή να είναι αποκλειστικά η ράβδος σε σχήμα Τ. Αυτό το λεγόμενο ταυ δεν επιλέχθηκε τυχαία, καθώς είχε διπλό πνευματικό και πρακτικό συμβολισμό για τους πρώτους επισκόπους και μοναχούς. Από τη μία πλευρά, το σχήμα Τ σχημάτιζε έναν λιτό σταυρό, υπενθυμίζοντας διαρκώς τη σταυρική θυσία του Κυρίου, και από την άλλη λειτουργούσε ως πραγματικό δεκανίκιο, ένα στήριγμα πάνω στο οποίο οι πνευματικοί πατέρες μπορούσαν να γέρνουν για να ξεκουράζονται κατά τη διάρκεια των πολύωρων ιερών ακολουθιών.
Ο συμβολισμός αυτού του αρχικού δεκανικίου ήταν άμεσα συνδεδεμένος με την παραβολή του Καλού Ποιμένα. Όπως ο βοσκός χρησιμοποιεί τη ράβδο για να καθοδηγεί το κοπάδι, έτσι και ο επίσκοπος κρατούσε το ξύλινο ταυ ως σύμβολο της ευθύνης του να προστατεύει το λογικό ποίμνιο. Σε αντίθεση με την Ανατολή, στη Δύση αναπτύχθηκε περισσότερο η παραλλαγή της ξύλινης ράβδου που κατέληγε σε ένα απλό σχήμα «Γ» ή σε μια διακριτική καμπύλη, η οποία παρέπεμπε απευθείας στη γκλίτσα του βοσκού. Μέχρι και τον 16ο αιώνα, ακόμη και όταν στην Ανατολή άρχισαν να χρησιμοποιούνται πολύτιμα μέταλλα και ανάγλυφες εικόνες, η δομή διατηρούσε τη μορφή του σχήματος Τ, τονίζοντας την ταπεινοφροσύνη και τη θυσιαστική αγάπη. Ήταν το στήριγμα του ποιμένα και όχι ένα σκήπτρο κοσμικής ισχύος.
Η Ιστορική Μεταβολή και η Σχέση με το Κηρύκειο
Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης και κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, η θέση του Επισκόπου άλλαξε ριζικά. Ο Πατριάρχης και οι Αρχιερείς ανέλαβαν τον ρόλο του Εθνάρχη, αποκτώντας όχι μόνο πνευματική αλλά και δικαστική και διοικητική εξουσία επάνω στους υπόδουλους χριστιανούς. Αυτή η κοσμική εξουσία επέβαλε σταδιακά μια αλλαγή και στην εξωτερική αμφίεση. Το απλό δεκανίκιο άρχισε να μεταμορφώνεται σε ένα βαρύτιμο, μεταλλικό σκήπτρο εξουσίας, απομακρυνόμενο από την αρχική χριστιανική απλότητα.
Σε αυτή τη φάση εισάγεται το στοιχείο που κοσμεί τις περισσότερες σύγχρονες ράβδους: οι δύο αντιτασσόμενοι όφεις που περιβάλλουν έναν σταυρό ή μια σφαίρα στην κορυφή. Η μορφή αυτή παρουσιάζει μια εκπληκτική ομοιότητα με το αρχαίο κηρύκειο, το σύμβολο του θεού Ερμή στην ελληνική μυθολογία. Το αρχαίο παγανιστικό κηρύκειο ήταν ένα πολυδιάστατο σύμβολο κοσμικής και πνευματικής εξουσίας. Στην πρωταρχική του βάση, αποτελούσε το έμβλημα των κηρύκων και των αγγελιοφόρων, προσφέροντας στον κάτοχό του ασυλία. Η βαθύτερη όμως παγανιστική και αποκρυφιστική του σημασία κρυβόταν στη γεωμετρία του, όπου οι δύο αντιτασσόμενοι όφεις σχημάτιζαν το ψηφίο «8» γύρω από μια κεντρική ράβδο, συμβολίζοντας την ισορροπία των αντιθέτων δυνάμεων του σύμπαντος, όπως το φως και το σκοτάδι. Επιπλέον, ως εργαλείο του Ερμή του Ψυχοπομπού, το κηρύκειο συμβόλιζε την εξουσία πάνω στα μυστήρια της ζωής και του θανάτου, καθώς θεωρούνταν ότι είχε τη μαγική ιδιότητα να καθοδηγεί τις ψυχές στον Κάτω Κόσμο, ενώ τα φτερά στην κορυφή δήλωναν την υπέρβαση των επίγειων περιορισμών και την επικοινωνία ανάμεσα στο θείο και το ανθρώπινο, καθιστώντας το ένα καθαρά λατρευτικό αντικείμενο του αρχαίου κόσμου.
Η επίσημη εκκλησιαστική ερμηνεία προσπάθησε να αποβάλει κάθε παγανιστική χροιά, ταυτίζοντας τα φίδια με το χάλκινο φίδι που ύψωσε ο Μωυσής στην έρημο για τη θεραπεία των Ισραηλιτών, ή με την προτροπή του Χριστού να γίνονται οι μαθητές «φρόνιμοι ως οι όφεις». Ωστόσο, η ιστορική πραγματικότητα δείχνει ότι η υιοθέτηση τέτοιων περίπλοκων σχεδίων εξυπηρετούσε περισσότερο την ανάγκη για επίδειξη αυτοκρατορικής αίγλης και κοσμικής επιβολής, επηρεασμένης από τα δυτικά και ανατολικά πρότυπα της εποχής, παρά την επιστροφή στις ευαγγελικές και αποστολικές ρίζες.
Αντιφάσεις και τo Παράδοξο των Σύγχρονων Επιλογών
Στις μέρες μας, γινόμαστε μάρτυρες μιας πολύ περίεργης κατάστασης στους κόλπους της διοικούσας Εκκλησίας. Παρατηρείται μια έντονη τάση, υπό το πρόσχημα της επιστροφής στην αρχαία λειτουργική τάξη, να αφαιρείται με χαρακτηριστική ευκολία ο Εσταυρωμένος πίσω από την Αγία Τράπεζα, με το επιχείρημα ότι αποτελεί μια μεταγενέστερη, «νεότερη συνήθεια» ή ξένη, δυτική επίδραση στους ναούς μας.
Είναι όμως άκρως αντιφατικό και παράδοξο το πώς η ευαισθησία αυτή για την «κάθαρση» των ναών εξαντλείται αποκλειστικά σε σύμβολα που θυμίζουν τη θυσία, την ταπείνωση και την κένωση του Κυρίου. Όταν η συζήτηση φτάνει στα θέματα που αφορούν τη δική τους αρχιερατική αμφίεση, τον βαρύτιμο σάκκο, τις χρυσοποίκιλτες μίτρες και τις πολυτελείς, φορτωμένες με κοσμικούς και παγανιστικούς συμβολισμούς ποιμαντορικές ράβδους, εκεί δεν αγγίζεται απολύτως τίποτα. Η πολυτέλεια και τα κοσμικά προνόμια που κληρονομήθηκαν από περασμένες αυτοκρατορικές εποχές παραμένουν στο απυρόβλητο, αποδεικνύοντας ότι ορισμένες φορές η τυπολατρία προηγείται της ουσίας του Ευαγγελίου.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου