Μερικές ακόμη σκέψεις για το συλλείτουργο του Μητροπολίτη Κερκύρας στη Μόσχα
Στο προηγούμενο άρθρο μας επιχειρήσαμε να δούμε το ταξίδι του Μητροπολίτη Κερκύρας κ. Νεκταρίου στη Ρωσία έξω από τον θόρυβο που προκάλεσε. Τα νεότερα στοιχεία, όμως, προσθέτουν μία ακόμη διάσταση, η οποία αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Και αυτή βρίσκεται σε λίγες μόνο λέξεις της Θείας Λειτουργίας: «πάσης Επισκοπής Ορθοδόξων».
Ο ίδιος ο Μητροπολίτης Κερκύρας αποκάλυψε ότι κατά το συλλείτουργό τους ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος δεν προχώρησε σε ονομαστική μνημόνευση Προκαθημένου, αλλά περιορίστηκε στη λειτουργική αυτή διατύπωση. Ο κ. Νεκτάριος θεώρησε ότι αυτό έγινε για να μην περιέλθει ο ίδιος σε δύσκολη θέση.
Η λεπτομέρεια δεν είναι ασήμαντη.
Η μνημόνευση στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είναι ένας απλός λειτουργικός χαιρετισμός ούτε πράξη προσωπικής φιλοφρόνησης. Έχει εκκλησιολογικό περιεχόμενο. Εκφράζει την κανονική σχέση, την κοινωνία και την εκκλησιαστική τάξη. Γι' αυτό και οι Ιεροί Κανόνες αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στη μνημόνευση του οικείου Προκαθημένου. Χαρακτηριστικός είναι ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου, ο οποίος συνδέει τη μνημόνευση με την κανονική εκκλησιαστική κοινωνία και προειδοποιεί για την αυθαίρετη διακοπή της πριν από συνοδική κρίση.
Τι πραγματικά λέει η εκκλησιαστική παράδοση και ποια είναι η μεγάλη εξαίρεση του 15ου Κανόνα
Στη συζήτηση που άνοιξε μετά το ταξίδι του Μητροπολίτη Κερκύρας στη Ρωσία και το συλλείτουργό του με τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο, ένα από τα ζητήματα που προβλήθηκαν είναι και εκείνο της μνημονεύσεως. Ποιον μνημονεύει ένας Επίσκοπος; Τι σημαίνει αυτή η μνημόνευση; Και, κυρίως, μπορεί η μνημόνευση ή η διακοπή της να μεταβάλλεται ανάλογα με τις πολιτικές και γεωπολιτικές συνθήκες;
Η απάντηση απαιτεί κάποια εκκλησιολογική ακρίβεια.
Η μνημόνευση του οικείου Επισκόπου στη Θεία Λειτουργία δεν αποτελεί έκφραση προσωπικής συμπάθειας, ούτε πιστοποιητικό συμφωνίας με όλες τις πράξεις, τις απόψεις ή τις επιλογές του. Πολύ περισσότερο δεν αποτελεί πολιτική δήλωση.
Είναι πρωτίστως εκκλησιολογική πράξη. Δηλώνει την κανονική σχέση του λειτουργούντος κληρικού με τον Επίσκοπό του και, μέσω αυτού, την ενότητά του με το εκκλησιαστικό σώμα.
Γι' αυτό ακριβώς η Εκκλησία δεν άφησε τη μνημόνευση στην προσωπική κρίση του κάθε κληρικού. Εάν κάθε πρεσβύτερος μπορούσε να παύει να μνημονεύει τον Επίσκοπό του επειδή διαφωνεί με μία διοικητική απόφαση, επειδή θεωρεί λανθασμένη κάποια δημόσια τοποθέτησή του ή επειδή διαφωνεί με την πολιτική ή διεθνή στάση του, η εκκλησιαστική ενότητα θα μετατρεπόταν σε άθροισμα προσωπικών κρίσεων.
Τι λέει ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας
Ακριβώς αυτό το πρόβλημα αντιμετωπίζει ο περίφημος 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου του 861, επί Μεγάλου Φωτίου.
Ο γενικός κανόνας που θέτει είναι σαφής: δεν επιτρέπεται η διακοπή της κοινωνίας με τον εκκλησιαστικό προϊστάμενο πριν από συνοδική κρίση, όταν αυτή γίνεται εξαιτίας κατηγοριών για παραπτώματα ή άλλων αιτιάσεων εναντίον του. Η Εκκλησία δεν αναγνωρίζει στον καθένα δικαίωμα να υποκαθιστά τη συνοδική κρίση με τη δική του προσωπική απόφαση.
Υπάρχει όμως μία μεγάλη και απολύτως ρητή εξαίρεση, την οποία δεν πρέπει να αποσιωπούμε.
Ο ίδιος ο 15ος Κανόνας προβλέπει την περίπτωση κατά την οποία ο Επίσκοπος ή ο Πατριάρχης κηρύττει δημόσια και απροκάλυπτα (κατά τη χαρακτηριστική κανονική διατύπωση, «γυμνῇ τῇ κεφαλῇ ἐπ' ἐκκλησίας») αίρεση η οποία έχει ήδη καταδικασθεί από Αγίες Συνόδους ή από τους Πατέρες.
Στην περίπτωση αυτή η Εκκλησία δεν απαιτεί από τον κληρικό να περιμένει πρώτα τη συνοδική καταδίκη του συγκεκριμένου Επισκόπου.
Ο Κανόνας αναφέρεται ρητά σε εκείνους οι οποίοι απομακρύνονται από την κοινωνία με τον προεστώτα τους «πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως». Και όχι μόνο δεν τους επιβάλλει τις ποινές που προβλέπονται για εκείνους που προκαλούν αυθαίρετη διάσπαση, αλλά τους θεωρεί άξιους τιμής, επειδή δεν αποκόπηκαν από πραγματικούς επισκόπους λόγω προσωπικών κατηγοριών, αλλά από εκείνους που ο Κανόνας χαρακτηρίζει «ψευδεπισκόπους και ψευδοδιδασκάλους».
Συμπερασματικά: Η Εκκλησία έχει τους Κανόνες της. Και ένας από αυτούς, ο 15ος της Πρωτοδευτέρας, μας διδάσκει συγχρόνως δύο πράγματα: ούτε αυθαίρετη διάσπαση της εκκλησιαστικής ενότητας ούτε υποχρεωτική κοινωνία με εκείνον που κηρύττει δημόσια καταδικασμένη αίρεση.
Η χρήση της μνημόνευσης στη Μόσχα
Επομένως, η φράση «πάσης Επισκοπής Ορθοδόξων» δεν γεννήθηκε τον Αύγουστο του 2026 στη Μόσχα. Ανήκει στη λειτουργική γλώσσα της Εκκλησίας. Γι’ αυτό, η χρησιμοποίησή της δεν μπορεί να παρουσιάζεται σαν κάποιο τέχνασμα που εφευρέθηκε εκείνη την ώρα προκειμένου να παρακαμφθεί ένα εκκλησιαστικό πρόβλημα.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το ενδιαφέρον.
Ο Πατριάρχης Κύριλλος είχε απέναντί του έναν κανονικό Μητροπολίτη της Εκκλησίας της Ελλάδος. Έναν Ιεράρχη ο οποίος δεν είχε μεταβεί κρυφά ή αυτοβούλως στη Ρωσία. Είχε ζητήσει προηγουμένως άδεια από την προϊσταμένη του εκκλησιαστική αρχή και την είχε λάβει εγγράφως. Η ίδια η Μητρόπολη Κερκύρας δημοσιοποίησε πλέον το ιστορικό: αίτημα στις 26 Ιουνίου και έγκριση της Ιεράς Συνόδου την 1η Ιουλίου 2026, με έγγραφο υπογεγραμμένο από τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο.
Και όχι μόνο αυτό. Ο Μητροπολίτης μετέφερε στη Μόσχα και τον χαιρετισμό του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου.
Επομένως έχουμε μια εικόνα πολύ διαφορετική από εκείνη που σχηματίστηκε τις πρώτες ημέρες: ο Ιερώνυμος εγκρίνει τη μετάβαση· ο Κερκύρας μεταφέρει τον χαιρετισμό του· ο Κύριλλος τον δέχεται και συλλειτουργεί μαζί του· και κατά τη Θεία Λειτουργία αποφεύγει μια ονομαστική μνημόνευση που θα μπορούσε να δημιουργήσει εκκλησιολογική αμηχανία στον φιλοξενούμενο Ιεράρχη.
Αυτό δεν αποκαθιστά αυτομάτως την ευχαριστιακή κοινωνία Μόσχας και Αθήνας. Ούτε πρέπει να του αποδώσουμε κανονικές συνέπειες που δεν έχει.
Δείχνει όμως κάτι άλλο, ίσως σημαντικότερο για τη συγκεκριμένη στιγμή: ότι και μέσα σε μια βαθιά εκκλησιαστική διαφωνία μπορούν να αναζητηθούν τρόποι ώστε να μη μετατραπεί η διαφωνία σε ολοκληρωτική ρήξη μεταξύ των Ορθοδόξων.
Αυτό άλλωστε φαίνεται να είναι και το βαθύτερο μήνυμα της δημόσιας τοποθετήσεως του Κερκύρας: ότι οι δεσμοί των Ορθοδόξων λαών δεν είναι δυνατόν να διαγράφονται εξαιτίας των εκάστοτε γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων.
Η Εκκλησία δεν γεννήθηκε το 2019
Υπάρχει εδώ και ένα ευρύτερο ζήτημα.
Οι σημερινές εκκλησιαστικές αντιπαραθέσεις γύρω από το Ουκρανικό είναι σοβαρές. Δεν πρέπει ούτε να υποτιμώνται ούτε να αποκρύπτονται. Όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει πίσω της είκοσι αιώνες ιστορίας. Γνώρισε πολύ σκληρότερες αντιπαραθέσεις μεταξύ Πατριαρχείων και Προκαθημένων και, παρ' όλα αυτά, διατήρησε τρόπους επικοινωνίας και τελικά υπέρβασης των κρίσεων.
Η συνοδικότητα, άλλωστε, αποτελεί θεμελιώδη τρόπο υπάρξεως και διοικήσεως της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται οι διαφωνίες. Σημαίνει ότι η διαφωνία δεν πρέπει εύκολα να μετατρέπεται σε μόνιμη εκκλησιαστική αποξένωση.
Υπό αυτό το πρίσμα αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η παρουσία του Αγίου Σπυρίδωνος.
Η δεξιά χείρα του Αγίου δεν ταξίδεψε πρώτη φορά εκτός Κερκύρας. Ο ίδιος ο Μητροπολίτης υπενθυμίζει ότι ανάλογες μεταφορές έχουν πραγματοποιηθεί κατά το παρελθόν στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Κύπρο, στη Ρωσία, στην Ουκρανία, στη Σερβία, στη Ρουμανία, στην Πολωνία, στη Λευκορωσία και στη Γεωργία, πάντοτε με εκκλησιαστική άδεια.
Ο Άγιος, λοιπόν, δεν ανήκει σε μια γεωπολιτική παράταξη. Δεν είναι “Έλληνας” απέναντι στους “Ρώσους”, ούτε “Ρώσος” απέναντι στους “Έλληνες”. Είναι Άγιος της Ορθοδοξίας. Και ίσως αυτό ακριβώς είναι το ουσιαστικότερο μήνυμα του ταξιδιού. Όταν οι εκκλησιαστικές ηγεσίες δυσκολεύονται να συνομιλήσουν, η κοινή πίστη, η λατρεία και οι Άγιοι εξακολουθούν να υπενθυμίζουν ότι πάνω από τις προσωρινές αντιπαραθέσεις υπάρχει κάτι βαθύτερο που ενώνει.
Γι' αυτό και το «πάσης Επισκοπής Ορθοδόξων» μπορεί στην προκειμένη περίπτωση να διαβαστεί όχι ως λύση του προβλήματος (δεν είναι άλλωστε) αλλά ως προσεκτική λειτουργική αποφυγή μιας νέας πρόκλησης μέσα σε μια ήδη τραυματισμένη σχέση.
Και ίσως αυτή η μικρή λεπτομέρεια να είναι τελικά περισσότερο ελπιδοφόρα από όλον τον θόρυβο που προκάλεσε το ταξίδι.
Γιατί οι εκκλησιαστικές ρήξεις δεν θεραπεύονται με κραυγές. Θεραπεύονται όταν παραμένει ανοικτή, έστω και μια μικρή, θύρα κοινωνίας και καταλλαγής.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου