Άγιος Αμβρόσιος (Πλειανθίδης) Μητροπολίτης Μοσχονησίων.

Τῇ ΙΕʹ(15η) τοῦ μηνὸς Σεπτεμβρίου μνήμη τοῦ ἁγίου Ἀμβροσίου μητροπολίτου Μοσχονησίων

“Όλα τα κράτη έχουν ιστορία, η Τουρκία έχει ποινικό μητρώο”
Νεοκλής Σαρρής, καθηγητής πανεπιστημιακός (1940-2011)

«Ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί μου απ’ τη Σμύρνη
ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι άνηκα στο ανθρώπινο γένος»
γράφει ο τότε Αμερικανός πρόξενος στη Σμύρνη Τζορτζ Χόρτον (George Horton)

Άγιος Αμβρόσιος (Πλειανθίδης) Μητροπολίτης Μοσχονησίων

Ο άγιος Αμβρόσιος Μοσχονησίων (κατά κόσμον Αμβρόσιος Πλειαθός) γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1872 και με καταγωγή από πατρός από τον Τριαντάρο Τήνου. Σπούδασε θεολογία στη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού στα Ιεροσόλυμα και στη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου. Διάκονος χειροτονήθηκε από τον Μητροπολίτη Σμύρνης Βασίλειο. Πρεσβύτερος χειροτονήθηκε στις 6 Αυγούστου 1900 στον Ιερό Ναό Σωτήρος Χριστού Γαλατά Κωνσταντινουπόλεως.
Αρχικά διακόνησε ως Εφημέριος στην Κριμαία και συγκεκριμένα στις ενορίες Συμφεροπόλεως, Σεβαστουπόλεως και Θεοδοσίας. Το έτος 1910 επέστρεψε στη Σμύρνη. Στις 6 Οκτωβρίου 1913 χειροτονήθηκε τιτουλάριος Επίσκοπος Ξανθουπόλεως, Βοηθός Επίσκοπος της Ιεράς Μητροπόλεως Σμύρνης. Τη χειροτονία τέλεσε ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος στον Μητροπολιτικό Ναό Αγίας Φωτεινής Σμύρνης, συμπαραστατούμενος από τον Μητροπολίτη Φιλαδελφείας Χρυσόστομο και τον Επίσκοπο Μοσχονησίων Φώτιο.
Τον Φεβρουάριο του 1922 εξελέγη και χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Μοσχονησίων.
Μετά τον μαρτυρικό θάνατο του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης, ακολουθεί ο μαρτυρικός θάνατος του Μητροπολίτη Μοσχονησίων, Αμβροσίου και εννέα ακόμα ιερέων. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1922, ο Μητροπολίτης Μοσχονησίων Αμβρόσιος μαζί με 6.000 χριστιανούς και 12 ακόμα ιερείς και μοναχούς, εκτοπίσθηκε στο εσωτερικό τής Μικράς Ασίας.
Καθ’ οδόν, έξω από την πόλη των Κυδωνίων, σφαγιάστηκε με φρικώδη τρόπο.
Πρώτα οι δήμιοι τον πετάλωσαν και ύστερα έκοψαν σιγά-σιγά τα μέλη του μέχρι να αφήσει την τελευταία του πνοή. Σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες οι Τούρκοι του έκοψαν τα χέρια και τα πόδια κι ύστερα τον έθαψαν ζωντανό σ’ έναν τάφο μαζί με άλλους εννέα ιερείς.
Ο Άγιος Αμβρόσιος, που είχε σπουδάσει στη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού Ιεροσολύμων και στη θεολογική Ακαδημία Κιέβου και είχε υπάρξει εφημέριος σε πολλές ελληνικές κοινότητες της Κριμαίας, έμελλε να μαρτυρήσει ως Μητροπολίτης Μοσχονησίων λίγους μήνες μετά την ανάληψη της Μητρόπολης.

***Τα ορφανά των Ποντίων

Είμαι απ’ αυτό το Καδή-κιοϊ [συνοικία της Αμισού]‧ τον πατέρα μου εσκότωσαν οι Τούρκοι‧ η μητέρα μου απέθανεν εν τη εξορία‧ εγώ και οι δύο μικρότεροι αδελφοί μου είμεθα εξωρισμένοι εις την Άγκυραν εις ένα χωρίο αυτής, μας είχον οι Τούρκοι και προσεπάθουν να μας τουρκέψουν‧ δεν ηθελήσαμεν και μας έδιωξαν από τα σπίτια και μας αφήκαν ν’ αποθάνωμεν από την πείναν και το κρύο εις τους δρόμους‧ εβγήκαμεν τότε από το χωρίον και εύρομεν ένα μύλον μακρυά όπου ειργαζόμεθα και μας έδινε την ημέρα ολίγον ψωμί. Ύστερα […] εφύγαμεν από κεί‧ και από βουνόν εις βουνόν, και από χωρίον εις χωρίον περπατώντες χωρίς να φανώμεν επέσαμεν τυχαίως εδώ […]¹.
Αφήγηση εννιάχρονης στον Πανάρετο Κ. Τοπαλίδη, αρχές Απριλίου 1919.

Η μαρτυρική ιστορία της εννιάχρονης τροφίμου στο Ορφανοτροφείο της Αμισού συνοψίζει τα παθήματα των ορφανών ελληνοπαίδων του Πόντου, εκείνων που οι γονείς τους θανατώθηκαν, εξοντώθηκαν κατά τις εξαντλητικές πορείες ή από τις κακουχίες στα τάγματα εργασίας.
Κάποια παιδιά κατάφεραν τελικά να διασωθούν από τους απηνείς διωγμούς της περιόδου 1916-1918 και από τις ωμότητες που διέπραξαν σε βάρος του άμαχου πληθυσμού ομάδες ατάκτων (Τσέτες). Κάποια περισώθηκαν από συλλόγους, επιτροπές ή ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις. Άλλα βρήκαν τη δύναμη να διανύσουν αποστάσεις ταλαιπωρημένα, πεινασμένα και ανυπόδητα, να περάσουν τη δική τους οδύσσεια και να βρεθούν τυχαία σε κάποιο ορφανοτροφείο.
Πολλά κορίτσια όμως, και νεαρές κοπέλες, είχαν απαχθεί βίαια μέσα στον ορυμαγδό του ξεριζωμού και των εκτοπίσεων στα βάθη της Ανατολίας και κρατούνταν κρυφά από Τούρκους. Λίγους μήνες μετά τη λήξη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου το Ορφανοτροφείο της Αμισού περιέθαλπε 450 ορφανά, της Πάφρας 325, των Κοτυώρων (της Ορδούς) 125, της Πουλαντζάκης 130, της Κερασούντας 220, της Αργυρούπολης 330, της Τραπεζούντας 46, ενώ άλλα βρίσκονταν υπό ιδιωτική μέριμνα.
Τα διασωθέντα ορφανά θα μπορούσαν ίσως να θεωρηθούν τυχερά, αν δεν ξεκινούσε από το 1920 νέος κύκλος σφαγών και εκτοπίσεων στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, μαρτυρίων και αιχμαλωσίας για τον ελληνισμό.
Τα δεινά δεν τερματίστηκαν με την ήττα και την αποχώρηση του ελληνικού στρατού από το μικρασιατικό μέτωπο, ούτε με τον εκπατρισμό των προσφύγων αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά ούτε και μετά την υπογραφή της Σύμβασης περί Ανταλλαγής των Πληθυσμών τον Ιανουάριο του 1923.
Στρατιωτικοί και πολιτικοί αιχμάλωτοι βρίσκονταν όμηροι για μήνες ή χρόνια μέχρι να αποδοθούν ή να δραπετεύσουν. Κάποιοι όμως δεν επέστρεψαν ποτέ. Άλλοι κρατούνταν σε στρατόπεδα, άλλοι δούλευαν σκλάβοι σε τσιφλίκια μπέηδων, γυναίκες και παιδιά κρατούνταν σε σπίτια Τούρκων, ενώ θα έπρεπε βάσει της Σύμβασης να αποδοθούν στις υποεπιτροπές που τελούσαν υπό την εποπτεία της Μικτής Επιτροπής Ανταλλαγής, για να αποσταλούν στη Ελλάδα. Μέλος της VII Μικτής Υποεπιτροπής Ανταλλαγής Πληθυσμών ήταν ο ποντιακής καταγωγής πληρεξούσιος Δράμας, ο ευπατρίδης Λάμπρος Λαμπριανίδης

Ο Λαμπριανίδης διήλθε τον Πόντο φτάνοντας μέχρι τις ανατολικές εσχατιές του, μέχρι το Κουρδιστάν, για να περισυλλέξει ορφανά και να φροντίσει όχι μόνο για την ασφαλή αποστολή τους στην Ελλάδα αλλά και για την απόδοση των περιουσιών τους, καθώς και των περιουσιών που ανήκαν σε ευαγή καθιδρύματα. Δεν παρέλειψε να διευκολύνει με κάθε τρόπο και την κάθοδο στην Ελλάδα Πόντιων ανταρτών.
Το καλοκαίρι του 1924 ο Λαμπριανίδης ενημέρωνε το Κεντρικό Συμβούλιο Ποντίων Δράμας ότι επρόκειτο να αποστείλει στην Ελλάδα ορφανά παιδιά και νεαρές γυναίκες που παραδόθηκαν ή αποσπάστηκαν από τα χέρια Τούρκων. Στο μεταξύ κατάφερε να πληροφορηθεί ότι ακόμη 1.771 παιδιά κατακρατούνταν στις περιοχές της Αμισού, της Αμάσειας, της Τραπεζούντας κ.α., υπήρχαν όμως πληροφορίες ότι ήταν πολύ περισσότερα.

Τα παιδιά που παραδίδονταν στην Υποεπιτροπή ήταν σε άθλια κατάσταση και τρομοκρατημένα τα περισσότερα, για τον λόγο ότι οι Τούρκοι κύριοί τους τα έκαναν να πιστέψουν ότι οι Έλληνες θα τα σκότωναν επειδή εξισλαμίστηκαν.
Εκείνα που κατακρατούνταν επί χρόνια είχαν πλέον ξεχάσει το χριστιανικό τους όνομα. Τα περισσότερα δεν είχαν κανέναν συγγενή εν ζωή. Έχοντας δει με τα ίδια τους τα μάτια γονείς, αδέλφια, συγγενείς, συγχωριανούς να θανατώνονται, «έχασαν την πίστιν εις την ζωήν και αίσθημα κτηνώδους αδιαφορίας κατέλαβεν πάσαν σκέψιν τους…», παρατηρούσε ο Λαμπριανίδης για τα παιδιά που έχασαν τα πάντα και ήταν σαν χαμένα.
Όλα σχεδόν ανεξαιρέτως παραδίδονταν χωρίς εσώρουχα, με ένα απλό κάλυμμα για ένδυμα, τα κορίτσια δε ήταν διακορευμένα και έπασχαν από αφροδίσια.
Προτού τα παιδιά αυτά ανακτήσουν την πίστη και την αγάπη για τη ζωή, χρειάζονταν κατεπειγόντως περίθαλψη και ιατρική αγωγή για να συνέλθουν. Η υλική όμως βοήθεια της ελληνικής κυβέρνησης (σε είδη ρουχισμού, τρόφιμα, φάρμακα κ.ά.) ήταν δυσανάλογη σε σχέση με τις ανάγκες των χιλιάδων προσφύγων. Την κατάσταση δυσχέραινε το γεγονός ότι σε καμία πόλη του Πόντου δεν είχαν στηθεί πρόχειρα νοσοκομεία για τις έκτακτες υγειονομικές ανάγκες, σκηνές δεν υπήρχαν και επιπλέον η αποστολή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού δύσκολα επιβίωνε εξαιτίας των καθυστερούμενων μισθών της.
Εύλογα λοιπόν ο Λαμπριανίδης καυτηρίαζε την κρατική αστοργία. «Το Δημόσιο δεν θα καταστρέφεται σπαταλών τους θησαυρούς του διά την ιατρικήν περίθαλψιν των Ποντίων προσφύγων. Μήπως ο τέως κ. υπουργός νομίζει ότι δύναται να επαναπαυθή ήσυχος αποστείλας 50 κιλά μακαρόνια και 30 κιλά ζαχάρεως;»³.

Μέσα από τις δημοσιευμένες επιστολές του ο Λαμπριανίδης αποτυπώνει το δράμα των ορφανών του Πόντου καταγγέλλοντας τις βιαιότητες και τις παραβιάσεις των Τούρκων. Καταγγέλλεται όμως και η θλιβερή ακηδία του επίσημου ελληνικού κράτους να μεριμνήσει με κάθε μέσο και να καταβάλει κάθε προσπάθεια για τη διάσωση και την περίθαλψη των ορφανών.
Για τον Λαμπριανίδη το έργο της διάσωσης δεν τελείωνε με την περισυλλογή τους. Το ζητούμενο ήταν η επανένταξή τους στη ζωή. Απηύθυνε λοιπόν εκκλήσεις προς τους Ποντίους της Δράμας να αναλάβουν την προστασία των ορφανών που αποστέλλονταν στην Ελλάδα, φροντίζοντας για την επανένωση με τις οικογένειές τους ή με συγγενείς τους, στις περιπτώσεις βέβαια που αυτό ήταν εφικτό. Για να διευκολύνει το έργο τους, διαβίβαζε κατάλογο με τα ονόματα, την ηλικία και την καταγωγή των ορφανών.
Η σωτηρία τους, όπως τόνιζε, ήταν εθνική και ανθρωπιστική ανάγκη.
Γεωργία Μπακάλη,
δρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο ΑΠΘ
• Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στο pylidramas.gr.
________
1. Αφήγηση εννιάχρονης στον Πανάρετο Κ. Τοπαλίδη, αρχές Απριλίου 1919. Στο Ο Πόντος ανά τους αιώνας. Δράμα: 1929, σελ. 218.
2. Πηγή: «Λάμπρος Λαμπριανίδης προς Κεντρικόν Συμβούλιον Ποντίων Δράμας». Θάρρος, 6 Αυγούστου 1924.
3. Πηγή: «Λάμπρος Λαμπριανίδης προς τους Ποντίους και Καυκασίους πληρεξουσίους». Πρωία, 14 Αυγούστου 1924.
Περισσότερα στο: Γεωργία Μπακάλη, «“Υπολείμματα ενδυμάτων επί ανθρωπίνων υποδειγμάτων”. Η ανθρωπιστική καταστροφή αιχμαλώτων και ομήρων στη Μικρά Ασία μετά την κατάρρευση του μετώπου», στο Κωνσταντίνος Α. Κωνσταντόπουλος-Φιλιππής (επιμ.), Από τη Συνθήκη των Σεβρών στη Συνθήκη της Λωζάννης. Ιστορικές προσεγγίσεις και όψεις του Προσφυγικού Ζητήματος, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο 2024, σ. 17-32.
https://www.pontosnews.gr/799276/pontos/genoktonia/ta-orfana-ton-pontion-to-titanio-ergo-diasosis/

***

Το τάμα πού εἶχε κάνει ὡς παιδί στόν Πόντο…
νά μήν ἀφήση ἄνθρωπο διψασμένο στήν ζωή της
Σοφία Παναγιωτίδου

Ἡ κυρα-Σοφία ἦταν ἄνθρωπος τῆς προσφορᾶς, ἐλεήμων ψυχή μέχρι τό τέλος τῆς ζωῆς της. Ἀπό μαρτυρίες τῆς ἀγαπητῆς φίλης καί γνωστῆς της ἀπό τό 1984 ἐθελόντριας Προϊσταμένης τοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ Καστοριᾶς κυρίας Κογιώνη Καίτης. «ἡ Σοφία ἦταν γι’ αὐτούς ὁ ἀρχηγός τοῦ Σώματος. Τό κτίριο τοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ Καστοριᾶς στεγάζεται μέχρι καί σήμερα ἀπέναντι ἀπό τό σπίτι τῆς κυρα-Σοφίας. Πρωΐ-πρωΐ τόν χειμώνα ἡ Σοφία ἀνάβει τήν σόμπα τοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, γιά νά βροῦν ζέστη γιατροί καί νοσοκόμοι. Τούς ἑτοιμάζει ζεστό τσάϊ τίς κρύες ἡμέρες τοῦ χειμῶνα, ἐνῶ τό καλοκαίρι δροσερό νεράκι. Τό κουζινάκι ἀπό πίσω, γι’ αὐτήν εἶχε γίνει τό μέσον ἑτοιμασίας γιά τίς ἀγαθοεργίες της. Ἐκεῖ ἑτοίμαζε κρεμοῦλες καί ρυζόγαλα γιά τους ἀρρώστους τοῦ Γηροκομείου καί τοῦ Νοσοκομείου τῆς πόλης. Ἐκεῖ γέμιζε τό ψυγεῖο τοῦ Ἑρυθροῦ Σταυροῦ μέ μπουκάλια κρύο νερό, γιά νά τρέχη μέ τήν εὐλογημένη τσαντούλα της, νά προσφέρη κάθε Τετάρτη στή Λαϊκή ἀγορά στίς ψυχές πού δούλευαν ἐκεῖ. Τό ἴδιο βέβαια ἔκανε καί παλαιότερα μέ τήν βοήθεια ἀπ’ τίς νυφούλες της, ὅπως τίς ἀποκαλοῦσε. Γέμιζε δηλαδή τά ψυγεῖα τους καί τό πρωΐ ἔτρεχε νά ξεδιψάση τόν κόσμο τῆς Λαϊκῆς ἀγορᾶς. Ὅλο αὐτό πού συνέβαινε μέ τά μπουκάλια τοῦ νεροῦ, ἦταν ἕνα δικό της τάμα πού εἶχε κάνει ὡς παιδί στόν Πόντο. Ἐκεῖ ἡ Σοφία ἐρχόμενη ἀπό τόν Πόντο στήν Ἑλλάδα, ἔμεινε διψασμένη γιά πάρα πολλές ὧρες καί παρακαλοῦσε τήν μαννούλα της γιά λίγο νεράκι. Τότε ἕνας φιλότιμος καί πονόψυχος Τοῦρκος, ἔδωσε ἀπ’ τό παγούρι του στήν μικρή Σοφία καί ξεδίψασε. Ἀπό τότε ὑποσχέθηκε νά μήν ἀφήση ἄνθρωπο διψασμένο στήν ζωή της».
Αἰωνία της ἡ μνήμη. Ἀμήν.
[Από το βιβλίο: “Ασκητές μέσα στον κόσμο” (Τρίτος τόμος). Εκδότης Ιερόν Ησυχαστήριον «Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος» Μεταμόρφωσις Χαλκιδικής. Απρίλιος 2020].

Η Παναγιά της προσφυγιάς και του ξεριζωμού…
https://iconandlight.wordpress.com/2025/09/09/%ce%b7-%cf%80%ce%b1%ce%bd%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%ac-%cf%84%ce%b7%cf%82-%cf%80%cf%81%ce%bf%cf%83%cf%86%cf%85%ce%b3%ce%b9%ce%ac%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%be%ce%b5%cf%81%ce%b9%ce%b6/

Όταν φεύγαμε από το Αϊβαλί, Μικρασιατικές αναμνήσεις του κ. Φώτη Κόντογλου
https://iconandlight.wordpress.com/2025/09/15/%cf%8c%cf%84%ce%b1%ce%bd-%cf%86%ce%b5%cf%8d%ce%b3%ce%b1%ce%bc%ce%b5-%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%bf-%ce%b1%cf%8a%ce%b2%ce%b1%ce%bb%ce%af-%ce%bc%ce%b9%ce%ba%cf%81%ce%b1%cf%83%ce%b9%ce%b1%cf%84%ce%b9/

Ἀπολυτίκιον, μαρτυρησάντων Ἁγίων Ἀρχιερέων (Γρηγορίου Κυδωνιῶν, Ἀμβροσίου Μοσχονησίων, Προκοπίου Ἰκονίου, Εὐθυμίου Ζήλων) καθὼς καὶ τῶν κληρικῶν καὶ λαϊκῶν ποὺ σφαγιάσθηκαν κατὰ τὴν Μικρασιατικὴ καταστροφή.
Ἦχος γ´. Τὴν ὡραιότητα.

Σμύρνης τὸν Πρόεδρον, ὕμνοις τιμήσωμεν, θεῖον Χρυσόστομον καὶ τὸν Γρηγόριον, Κυδωνιέων φωτισμόν, καὶ μύστην Μοσχονησίων, ἔκλαμπρον Ἀμβρόσιον, νεοθύτῳ στρατεύματι, τῶν Μαρτύρων χαίρετε, ἐκβοῶντες ἀνώνυμοι, γνωστοί τε Ἰωνίας φωστῆρες, Γένους αἱ νέαι φρυκτωρίαι.

Ἀπολυτίκιον Ἁγίων Μικρασιατῶν Ἱερομαρτύρων
Ἦχος δ’

Ἡ πενταυγὴς Ἀρχιερέων χορείᾳ, τῇ τῶν ἀγώνων νοητὴ δαδουχία, τὴν Μικρασίαν ἅπασαν αὐγάζει νοητῶς, ὁ σοφὸς Χρυσόστομος, Γρηγορίῳ τῷ θείῳ, Ἀμβρόσιος, Προκόπιος καὶ Εὐθύμιος ἅμα, οὓς εὐφημοῦμεν εἴπωμεν πιστοί, χαίροις Μαρτύρων, πεντάριθμε σύλλογε.

iconandlight.wordpress.com